தீபாவளி பண்டிகை தோற்றம் குறித்து இந்து புராணங்களிலும் வரலாற்று மரபுகளிலும் பல கதைகள் கூறப்படுகின்றன. தீமை அழிந்து நன்மை வென்றதையும், இருள் நீங்கி ஒளி பரவியதையும் கொண்டாடும் நாளாக இது கருதப்படுகிறது.
இராமாயணத்தில், ஸ்ரீ இராமன் 14 ஆண்டுகள் வனவாசத்தை முடித்து, இராவணனை வதம் செய்து சீதை மற்றும் இலட்சுமணனுடன் அயோத்திக்குத் திரும்பிய நாளாகக் கருதப்படுகிறது. தங்கள் அன்புக்குரிய அரசனை வரவேற்க அயோத்தி மக்கள் ஊர் முழுவதும் வரிசையாக தீபங்களை ஏற்றி ஒளியேற்றினர். "தீபங்களின் வரிசை" என்பதே தீபாவளி என்ற பெயராக உருவானது.
தேவர்களும் அசுரர்களும் அமுதத்திற்காகப் பாற்கடலைக் கடைந்தபோது, கார்த்திக மாத அமாவாசை நாளில் செல்வத்திற்கு அதிபதியான இலட்சுமி தேவி பாற்கடலிலிருந்து அவதரித்தார். பின்னர் அவர் மகாவிஷ்ணுவை மணந்த அந்நாளை நினைவு கூர்ந்து தீபங்கள் ஏற்றி லக்ஷ்மி பூஜை செய்யும் வழக்கம் தோன்றியது.
மகாபலி சக்கரவர்த்தியின் அகந்தையை அடக்க விஷ்ணு வாமன அவதாரம் எடுத்து, மூவடி நிலம் கேட்டு அவரைப் பாதாள உலகிற்கு அனுப்பினார். மகாபலி தனது மக்களைக் காண ஆண்டிற்கு ஒருமுறை பூமிக்கு வரும் நாளாகவும் இந்நாள் சில பிராந்தியங்களில் கருதப்படுகிறது.
